NASA - UZAY - "Tanrýnýn Eli" Resimleri... Uzay ve Tanrýnýn Eli

Eklenme Tarihi: Çarþamba, Nisan 15, 2009
Kategori: Gezegenler Astronomi Uzay

Uzayýn derinliklerinden gelen bu fotoðrafa 'Tanrýnýn eli' denildi.

Fotoðraf NASA tarafýndan çekildi. Uzayýn derinliklerinde yýldýzlarý kavrayan mavi bir el bulundu.

ABD Ulusal Havacýlýk ve Uzay Dairesi NASA tarafýndan yayýnlanan bu fotoðraf büyük bir tartýþma yarattý. Fotoðraf Chandra-Röntgen Gözlemevi'nde çekildi. Fotoðraf bir ele benzediði için NASA'lý araþtýrmacýlar tarafýndan 'Tanrýnýn eli' olarak adlandýrýldý.

Görüntüde 12 kilometre çapýnda bir nötron yýldýzlarý kümesi görülüyor. NASA'lý bilim insanlarý yýldýzýn 1700 yaþýnda olduðunu ve dünyadan 17 bin ýþýk yýlý uzaklýkta bulunduðunu açýkladý.

NASA 2003 yýlýnda da yine uzayda çekilmiþ bir fotoðrafa 'Tanrýnýn gözü' adýný vermiþti. Astronomi uzmanlarý evrende devasa bir göze benzeyen ve kayýtlara 'Tanrý'nýn Gözü' olarak geçen oluþumu incelemeye almýþlardý.

Yorum (0) Yorum yaz! Kalýcý Baðlantý

---

11 Milyar Yýllýk 9 Yeni Galaksi Keþfedildi !

Eklenme Tarihi: Çarþamba, Nisan 30, 2008
Kategori: Gezegenler Astronomi Uzay

Hubble teleskobuyla gözlem yapan astronomlar, evrenin büyük olasýlýkla çok sayýda yýldýzla kaplý olduðu genç dönemlerinden kalma 9 yeni galaksi keþfetti. Galaksilerin her birinin kütlesi Güneþ’in 200 milyar katý.

ANKARA - ABD’nin Yale Üniversitesi’nde yapýlan gözlemde tespit edilen ve 11 milyar ýþýk yýlý uzakta bulunan, diðer deyiþle gök bilimcilerin galaksilerin 11 milyar yýl önceki ýþýklarýna baktýklarý 9 galaksi (gökada), evrenin 3 milyar yaþýndan daha genç olduðu döneme ait.

 

Yeni gözlenen galaksilerin her birinin kütlesinin Güneþ’in 200 milyar katý ve 5 bin ýþýk yýlý geniþliðinde olduðunu belirten astronomlar, Samanyolu galaksisinin ise Güneþ’in 3 milyon katý kütlesi bulunduðunu ve þu anda 100 bin ýþýk yýlý geniþliðinde olduðunu kaydetti.

Bu galaksilerin inanýlmaz bir hýzla yýldýz oluþturduklarýný ve her birinin mevcut büyük galaksiler kadar yýldýz içerdiðini belirten araþtýrmanýn baþýndaki Pieter G. an Dokkum, þimdiye dek bu kadar uzakta böylesine sýkýþýk ve yoðun bir büyük galaksi gözlemlemediklerini söyledi.

Van Dokkum, bu galaksilerin 11 milyar yýl sonra çok deðiþmiþ, en az 5 kez geniþlemiþ olmalarý gerektiðini belirterek, “Diðer galaksilerle çarpýþarak geniþleyebilirler, ama bu çarpýþmalar tam olarak bu geniþlemenin yanýtý deðil” diye konuþtu.

Van Dokkum, bu galaksilerin bu denli yoðun olmalarýnýn bir nedeninin, genç evrende karanlýk madde ile hidrojen gazýnýn birbirleri arasýndaki etkileþimi olabileceðini belirtti. Van Dokkum, evrenin kütlesinin büyük bölümünü oluþturan görünmez karanlýk maddenin, teorik Big Bang patlamasýndan hemen sonra evrende düzensiz ve eþitsiz bir biçimde yayýlmýþ olabileceði görüþünü dile getirdi.

Teoriye göre, görünmez karanlýk madde birikintisi içinde hapsolan hidrojen gazý, görünmez maddenin çekim girdabý içinde hýzla dönerek büyük bir ivmeyle yýldýzlarý oluþturmaya baþladý.

Astronomlar, bu galaksilerin kütlesi temelinde, yýldýzlarýn kendi galaktik diskleri etrafýnda saatte 890 bin ile 1 milyon mil (saniyede 400 ila 500 kilometre) hýzla döndüklerini tahmin ediyor.

Bugünün galaksilerinin yýldýzlarý ise fiziksel yapý daha geniþlediði için bu hýzýn yarýsý kadar hýzla dönüyor.                    AA

 

Yorum (0) Yorum yaz! Kalýcý Baðlantý

---

Antik Astronotlar

Eklenme Tarihi: Pazartesi, Eylül 3, 2007
Kategori: Gezegenler Astronomi Uzay

Bu cümlenin temelindeki düþünce, dünyamýzýn çok uzak geçmiþte. baþka bir dünyanýn canlýlarý tarafýndan ziyaret edildiðidir. Böyle bir þeyi neden düþünelim veya ne için bu düþünce aklýmýza geldi? Bugün hâlâ çözülmeye çalýþýlan, yani antik dünyadan kalan ve bu tür bir yaklaþýmla açýklanýlmaya çalýþýlan gizemler vardýr. Bilinen en iyi örnekler, Sfenks ve Giza Piramitleri´dir. Ama iþ piramitlerle bitmiyor.

Geleneksel arkeoloji ve tarih piramitlerin eski Mýsýrlýlar tarafýndan ilkel aletler kullanýlarak yapýldýðýný anlatýr. Ýtalya´daki antik maðara çizimlerinde görülen karakterler, törensel giysiler içindeki eski insanlar olarak tanýmlanýrlar. Özetle geleneksel arkeolojiyi savunanlar geçmiþin fantastik açýklamalarla anlatýlmasýndan hoþlanmamaktadýrlar. Ama "Mýsýrlýlar´ýn Piramitler´ini baþkalarý yapmýþ olamaz mý?", sorusunu yine de sorabiliriz. Bu bizim hakkýmýzdýr. Maðaranýn duvarýna bakar ve sorarýz; "Rresimdeki insan uzay giysisi giymiþ bir insanýmsý olabilir mi?" Geleneksel arkeolojinin göründüðü kadarýyla, bu bulmacalarý çözmeye yönelik bir çabasý ya da niyeti yoktur, ama dünyanýn her yerinde gözardý edilen veya görmezliðe gelinen kesin ve bilimsel kanýtlara karýþmýþ ve bir olayýn olmadýðý tarihte gösterildiði (anakronizm) örnekler gerçekten vardýr. Örneðin antik çaðlardan kalma piller, kablolu floresant ampuller, Sümer kökenli rafineriler söz konusu edilmektedir. Bunlarý yok saymanýn ve yorumdan kaçýnmanýn yerine geleneksel arkeologlarýn tüm olasýlýklara açýk olmalarý ve geçmiþteki teknolojilerin tarafsýzca araþtýrýlmasý daha iyi olmaz mýydý? Ama bu yol kapamýþ ya da belki kapanmaktadýr. Geleneksel arkeoloji okulda öðrettiklerinden hiç vazgeçmemekte, hayal gücünü ve merak güdüsünü iyice bastýrarak hatta ezip geçerek iþin kolayýna gitmekte ve "Niçin bu basit açýklamaya inanmýyorsunuz? Büyük Piramitler, Mýsýrlýlar tarafýndan yapýlmýþtýr..." demektedirler. Fakat ayný soru onlara da yani tutuculara da sorulabilir; "Niçin maðara duvarlarýndaki uzay giysili insanýmsýlara inanmýyorsunuz?"

Yorum (0) Yorum yaz! Kalýcý Baðlantý

---

Gezegenler Ve Uydularý

Eklenme Tarihi: Perþembe, Aðustos 9, 2007
Kategori: Gezegenler Astronomi Uzay

Yorum (5) Yorum yaz! Kalýcý Baðlantý

---

PLÜTO hakkýnda geniþ kapsamlý bilgi

Eklenme Tarihi: Pazar, Aralýk 24, 2006
Kategori: Gezegenler Astronomi Uzay

PLÜTO

Güneþe uzaklýðý: 4450.5 5898.5 7374 Mio km
Yörüngesel dýþmerkezlilik: 0.248
Yörüngesel eðiklik: 17.10
Eksensel eðiklik: 1220
Çap: 2323 km
Kurtulma hýzý: 1.1 km/sn
Kütle: 0.002 (Yer = 1)
Hacim: 0.007 (Yer = 1)
Yoðunluk: 2.02 (su =1)
En yüksek kadir: 14
Dolaným süresi: 248 yýl
Eksensel dönme: 6 gün 9 s
Kavuþum dönemi: 367 gün

 

Gözlem koþullarý: Pluto ancak orta boy teleskoplar ile görülebilir ve hiçbir zaman 14 kadirden daha parlak olmaz. Teleskopla bile ancak küçük bir ýþýk noktasý olarak görülür. Pluto 90'lý yýllarda Terazi, Akrep ve Yýlancý takýmyýldýzlarýndan geçecektir.

 

Neptün’ün keþfiyle, Güneþ sistemi bir kez daha tamamlanmýþ gibi görünüyordu. Uranüs’ün sapmalarý açýklanmýþ; Flamsteed ve diðerlerinin yaptýklarý eski gözlemler yerli yerine oturmuþ ve Alexis Bouvard’ý þaþkýna çeviren bütün düzensizlikler ortadan kalkmýþtý. Bu, yýllar boyunca kabul görmüþ bir düþünceydi. Ama sonra, çok yavaþ ve belli belirsiz biçimde, dýþtaki devler yollarýndan tekrar çýkmaya baþladýlar.

Gözlemlenmiþ konumlar ile kuramsal konumlar arasýndaki farklar o kadar küçüktü ki, bunlar kolayca ölçümlerde yapýlan hatalara baðlanabilirdi. Ancak yine de bazý kuþkular vardý. Güneþ’ten bilinenlerden daha da uzakta, Güneþ sisteminin derinliklerinde bir gezegen daha olabilir miydi? Olduðunu düþünenlerden biri de Amerikalý gök bilimci David Peck Todd’du Todd, 1877 yýlýnda Birleþik Devletler Deniz Gözlemevi’inin 68 santimlik teleskobuyla düzenli bir araþtýrma yapmaya baþladý. Küçük yuvarlak bir yüzey görmeyi ümit ediyordu. Ancak birçok baþka avcý gibi, o da baþarýlý olamadý. Ama zaman geçtikçe, izinin bulunmasýný bekleyen dokuzuncu bir gezegen oladuðu fikri giderek gerçeklik kazanmaya baþladý.

Percival Lowell da tam bu noktada konuyla ilgilenmeye baþladý. Bildiðimiz kadarýyla Lowell, Flagstaff’taki gözlemevini Mars üzerinde çalýþmak üzere kurmuþtu. Bugün hatýrlanmasýnýn nedeni de kanal sistemi yapan Marslýlara olan inancýydý. Bu aslýnda hoþ bir durum deðil, çünkü aslýnda Lowell’ýn gök bilimine yaptýðý katkýlar anýmsanacak kadar çoktur. Uzman bir matematikçi olan Lowell, yüzyýl dönümünde hesaplarýna baþladý. Esas olarak Uranüs’ün hareketleriyle ilgileniyordu; ama bunun nedeni sadece, Uranüs’ün hareketlerinin Neptün’ünkilerden daha kesin bir biçimde biliniyor olmasýydý. Neptün 1846 yýlýnda keþfedilmiþti ve tanýmlandýðýndan beri geçen zamanda Güneþ etrafýndaki bir turunu tamamlayabilmiþ deðildi (hâlâ da tamamlamýþ deðil). Lowell X Gezegeni’nin dolaným süresinin 282 yýl, kütlesinin ise Dünya’nýnkinden yedi kat fazla olduðuna karar vermiþti. Yörüngesinin oldukça dýþ merkezli olduðuna ve gezegenin 1991 yýlýnda günberi günberi noktasýna ulaþacaðýna inanýyordu. Bir konum belirlemiþ ve aramaya baþlamýþtý.

Araþtýrmasýný büyük Lowell mercekli teleskobunu kullanarak 1905 ile 1907 yýllarý arasýnda sürdürdü. Aslýnda iþi Adams’a veya Le Verrier’e göre daha kolay sayýlabilirdi, çünkü fotoðraf tekniðini kullana- biliyordu. Bunun yaný sýra X Gezegeni’nin Neptün’den çok daha soluk olmasý bekleniyordu. Ayrýca hesapladýðý konum da tam doðru olmayabilirdi çünkü Uranüs’ün hareketlerindeki çok küçük düzensizliklere dayanarak bulunmuþtu. Bu þartlar altýnda gezegenin kendini göstermesi hiç de þaþýrtýcý deðildi. 1949 yýlýnda C.O. Lampland tarafýndan yine Flagstaff’ta yürütülen ikinci çalýþma da ayný derecede baþarýsýz olmuþtu. 1916 yýlýnda Lowell aniden öldü; böylece X Gezegeni meselesi bir süre için rafa kalkmýþ oldu.

Tekrar gündeme geliþi 1919 yýlýnda, Milton Humason’un Wilson Daðý Gözlemevi’nde W.H. Pickering adlý yine Amerikalý bir baþka gök bilimcinin hesaplamalarýný esas alarak ve fotoðraf tekniðini kullanarak bir araþtýrma baþlatmasýyla olmuþtur. Pickering’in yöntemi Lowell’ýnkinden farklýydý. Ayrýca Uranüs yerine Neptün üzerine eðilmeyi uygun görmüþtü. Üstelik elinde, yerinde durmayan narin gezginlerden yani kuyruklu yýldýzlardan yararlanarak elde ettiði bir ip ucu daha vardý.

Büyük sayýlabilecek bazý kuyruklu yýldýzlar bulunur, ancak bunlarýn kütleleri Phobe gibi ufak bir uyduyla karþýlaþtýrýldýðýnda bile ihmal edilecek bir deðerdir. Kuyruklu yýldýzlarýn yörüngeleri, gezegenlerin kütle çekimlerinden kaynaklanan tedirginlikten ciddi biçimde etkilenir.

Dönemsel olarak görülen kuyruklu yýldýzlarýn çoðunun gün-öte noktasý, Jüpiter’in yörüngesinden belli bir uzaklýktadýr. Bu kesinlikle rastlantý deðildir; gök bilimciler Jüpiter’in bir kuyruklu yýldýz ailesine sahip olduðunu söylemekten çekinmezler. Pickering, günöte noktalarý Güneþ’ten yaklaþýk 11.000.000 km uzakta olan bilinen onaltý kuyruklu yýldýz olduðuna dikkat çekmiþtir. Bu, onun orada bir gezegen bulunduðu fikrini daha ciddi bir biçimde düþünmesine yol açmýþtýr. Elde ettiði sonuç Lowell’ýnkine çok benziyordu; ancak Humason da Flagstaff takýmý gibi baþarýsýz oldu ve sorun bir kez daha beklemeye alýndý.

Bir sonraki adým 1929’da atýldý. Lowell’ýn yardýmcýsý V.M. Slipher, Flagstaff’taki gözlemevinin müdürü olmuþtu ve X Gezegeni’nin kendisini alt etmesine izin vermemekte kararlýydý. Sýrf bu iþ için 33 santimlik mercekli bir teleskop edindi. Mars’ýn ve diðer gezegenlerin etkileyici çizimlerini yapmýþ olan genç amatör Clyde Tombaugh’u da yardýma çaðýrdý. Tombaugh gözlemevine geldi ve çalýþmaya baþladý.

Kullandýðý yöntem esas itibarýyle Lowell’ýnkiyle aynýydý. Birkaç gün arayla gökyüzünün ayný bölgesinin iki fotoðrafý çekilmiþti. Fotoðraflarda yýldýzlar ayný göreli konumlarýnda kalacak ama gezegen hareket etmiþ olacaktý. Bu iki resim pýrýldaklý mikroskop adý verilen çok marifetli bir araç kullanýlarak karþýlaþtýrýlacak ve hareket eden cisim zýplýyor gibi görünecekti.

Tombaugh umduðundan çok daha kýsa bir süre sonra baþarýya ulaþtý. 23 ve 29 Ocak tarihlerinde çekilen fotoðraflarda beklenen hýzda mesafeyi katetmiþ bulanýk bir nokta görünüyordu. Tombaugh bunu pýrýldaklý mikroskop ile de kontrol etti ve sonra þöyle bir kayýt tuttu: “ Art arda çekilen iki fotoðrafta 15. Kadirden bir cisim görünüp kaybolduðunu farkettim. Daha sonra çekilen fotoðraflarda da öncekinin üç milimetre saðýnda ayný þekilde davranan bir cisme rastladým. Iþte bu; dedim kendi kendime.”

Gerçekten de o yeni gezegendi. Flagsrtaff’takigök bilimciler sonraki geceler boyunca, bir yanlýþlýk olmadýðýndan emin olmak için tekrar kontrol ettiler. Sonunda 13 Mart’ta, Yani Lowell’ýn yetmiþbeþinci doðum günü ve Herschell’in Uranüs’ü keþfinin 149. Yýl dönümünde, Slipher bütün büyük gözlemevlerine birer telgraf yolladý: “Lowell’ýn Neptün ötesi gezegeni bulmak üzere yýllar önce baþlattýðý sistemli araþtýrma sonucunda yedi haftadýr Neptün ötesi cismin öngörülen hareketine uygun yaklaþýk Lowell’ýn tespit ettiði uzaklýkta bir cisim saptanmýþtýr.” Gerçek konum ile Lowell’ýn öngördüðü konum arasýndaki fark 6 dereceden azdý. Lowell, gezegenin hayli dýþmerkezli ve tutulum dairesi düzlemine göre eðik bir yörüngeye sahip olacaðý konusunda da yanýlmýþtý. Dolaným süresinin 248 yýl olduðu ve günberi noktasýna 1989 yýýnda varacaðý da bulunmuþtu.

Yapýlmasý gereken ilk þey ona bir isim bulunmasýydý. Bu konuda çeþitli öneriler vardý. Bunlardan biri, bilgelik tanrýçasý Minerva’nýn ismiydi. T.J.J. See tarafýndan önerilmiþ olmasaydý büyük bir olasýlýkla da kabul görürdü. See, meslektaþlarý arasýnda hiç sevilmeyen Amerikalý bir gökbilimciydi Hatta onlardan biri See hakkýnda þöyle yazmýþtý: “Þahsen ben þimdiye kadar hiçbir insandan, hayvandan, sürüngenden veya mide bulandýrýcý herhangi birþeyden ondan iðrendiðim kadar iðrenmemiþtim. Þehirden gittiði gün büyük bir rahatlama hissedeceðim; onu bir daha isteyeceðimi hiç sanmýyorum. Geri dönecek olursa da tekmeyi yiyecektir.” Daha sonra yeraltý tanrýsý plüto’un ismi kabul edildi. Bu ismi öneren Vanetia Burney adlý bir ingiliz öðrenciydi. Aslýnda son derece yerinde bir karardý, çünkü plüto gezegeni dondurucu ve karanlýk bir yerdi.

Hemen sonra birçok sorun ortaya çýktý. plüto’un yörüngesi çok garipti; gezegen günberi noktasýnda Güneþ’e Neptün’den daha çok yaklaþabiliyordu. 1979 ile 1999 yýllarý arasýnda Güneþ’le arasýndaki mesafe Neptün’ünkinden az olacaktý. Ancak dolaným süresinin büyük bir bölümünde çok daha uzakta oluyordu. Neyse ki bir çarpýþma olabilceði gibi bir endiþeye kapýlmak yersizdi, çünkü gezegenlerin yörünge düzlemleri arasýndaki açý 17 dereceden fazlaydý ve iki gezegen içinde bulunduðumuz yüzyýlda birbirlerinin yakýnýnda olmayacaklardý. Gerçek sorun plüto’un beklenenden küçük ve soluk oluþuydu. Zaten Lowell da bu yüzden onu gözden kaçýrmýþtý. Flagstaff’ta çekilen eski fotoðraflar tekrar incelendiðinde plüto’a ait iki görüntü saptanmýþtý. Humason’un baþarýsýz olmasýnýn nedeni ise sadece þanssýzlýktý. Wilson Daðý Gözlemevi’nde çekilen fotoðraflarda da plüto iki kere görünüyordu; ancak birinde bir yýldýzýn hemen üstünde diðerinde ise negatifte bulunan küçük bir izle ayný yerdeydi.

Önceden plüto’un Dünya’dan oldukça büyük olduðu tahmin ediliyordu; ancak sonra yapýlan kesin ölçümler bayaðý küçük olduðunu kanýtladý. Bu çok saçmaydý; böyle küçük ve hafif bir cisim nasýl olurda Uranüs ve Neptün gibi devlerin hareketlerini etkileyebilirdi? Greenwich Gözlemevi’nden A.C.D. Crommelin, plüto’un çok parlak olduðunu bu yüzden de tüm yüzeyini deðil de belli bir parlak bölgeden yansýyan güneþ ýþýðýný görebildiðimizi iddia etti; ancak bu pek akla yatkýn görünmüyor.

Gök bilimciler plüto’un yoðunluðunu normalmiþ gibi kabul ediyorlar ve gezegenin kesin büyüklüðünü saptamak istiyorlardý. Bunu bulmanýn en kolay yolu da gezegenin çapýný ölçmekti. Yazýk ki Wilson Daðý Gözlemevi’nin 2,5 metrelik aynalý teleskobu yüzeyi net bir þekilde göstermiyordu. Bu durumda Palomar’daki 5 metrelik teleskobun kullanýma girene kadar yapacak birþey yoktu.

Kuiper 1949’da McDonald Gözlemevi’ndeki 208 santimlik aynalý teleskopla bir dizi ölçüm yaptý ve gezegenin çapýný 10,300 km olarak hesapladý. Ancak bu deðer yanlýþtý. Bu durumda gezegenin büyüklüðü Dünya’nýnkinin 8/10’u kadar olurdu. Aslýnda bu, Uranüs ve Neptün’de görülen tedirginlikleri açýklamak için uygun bir büyüklüktü, tabii gözlemlerde küçük hatalar yapýlmýþ olabileceði de düþünülüyordu.

Kuiper ile Humason, 1950 yýlýnýn Mart ayýnda, Tombaugh’nun keþfinden yirmi yýl sonra, Palomar teleskobunu kullanarak yeni ölçümler yaptýlar ve plüto’un çapýnýn en fazla 5800 km olabileceðini saptadýlar. Bu deðer Mars’ýn kinden bile küçüktü. Sonuçta ortaya bir sorun çýktý. plüto gerçekten de Mars’tan küçükse ve bu büyüklüðüyle bile Uranüs üzerinde kendisinin keþfe- dilmesine olanak verecek tedirginlik yaratabiliyorsa, yoðunluðunun Dünya’nýnkinden oniki kat veya baþka bir deyiþle suyunkinden altý kat fazla olmasý gerekirdi. Bu durumda da plüto, çok aðýr bir maddeden oluþuyor olmak zorundaydý. Yüzeyindeki çekim kuvveti de aþýrý yüksek olacaktý; söz gelimi Dünya’da 78 kilo gelen bir adam, plüto’dan 360 kilo gelecekti. Pek mümkünmüþ gibi görünmeyen bu sonuç bilim adamlarýnda ciddi bi þaþkýnlýða yol açmýþtý.

Yalnýz kesin olan birþey vardý. plüto gerçekten de küçükse ve normal bir maddeden oluþuyorsa, Uranüs’ün veya Neptün’ün yörüngesini etkileyebilecek kadar yoðun olamazdý. Bu durumda plüto herkesin aradýðý gezegen deðildi. Ya Lowell’ýn hesaplarý þans eseri bir gezegene denk gelmiþti ya da gerçek X Gezegeni hâlâ bulunamamýþtý.

plüto’un gerçek büyüklüðü konusu henüz açýklýða kavuþmamýþtý. Kenarlarý net bir þekilde görülmeyen böyle küçük bir cismin görünen çapýný ölçmek son derece zordu. Bu iþ için kullanýlabilecek yöntemlerden biri de örtülmelere dayanýyordu. plüto’un bir yýldýzýn önünden geçtiði zamanlar oluyordu. Yýldýzýn plüto’un arkasýnda kalýþ süresi bize plüto’un çapýnýn ne kadar olduðu konusunda bir fikir verebilirdi. Bu yöntem kuramsal açýdan kusursuzdu; ancak yavaþ hareket eden soluk plüto, nadiren ölçüm yapmaya uygun bir örtülme gerçekleþtirbiliyordu.

plüto’un yörüngesi kesin bir þekilde biliniyordu ancak, yapýlacak en küçük bir hatanýn, gerçekleþeceði tahmin edilen örtülmelerde yanýlma payýnýn yükselmesine neden olacak olmasý da bir baþka olumsuz durumdu. Bu nedenle, Birleþik Devletler Deniz Gözlemevi’ndeki gök bilimciler, gözlemevinin büyük teleskobunu kullanarak plüto’un bir dizi fotoðrafýný çektikleri uzun bir çalýþma baþlattýlar. Gezegenin yuvarlaðý, çapýnýn kesin bir þekilde tespit edilebilmesine olanak vermeyecek kadar küçüktü. Yapýlan bu yeni ölçümlerin, gelecekte gerçekleþecek gözlem yapmaya uygun örtülmlerin zamanlarýnýn saptanmasý konusunda yararlý olacaðý ümit ediliyordu. Ancak bu araþtýrma sýrasýnda hiç beklenmedik bir keþif yapýldý. plüto uzaydaki gezisinde yalnýz deðildi!

Çekilen fotoðraflar incelendiðinde, ilk baþta plüto’un þeklen bir dambýla benzediði, hayli biçimsiz olduðu zannedildi. Sonradan bu görüntünün nedeninin, plüto’dan baðýmsýz ve onun yarý büyüklüðünde ikinci bir cisim olduðu saptandý. Bunun son kanýtý da Hubble Uzay Teleskobu’nun gönderdiði büyüleyici fotoðraftýr. Ikinci cisme, ölülerin ruhlarýný Styx Iramðý’nýn karþýsýna yani plüto’un bölgesine geçiren kayýkçý Charon’un ismi verildi.

Iki cisim arasýndaki uzaklýk, merkezden merkeze ölçüldüðünde 19.630 kilometreydi. Sonunda plüto’un büyüklüðü de belirlenebilmiþti. plüto’un çapý 2323 kilometreyken Charon’unki 1211 kilometreydi. Charon’un dönme süresi 6 gün 9 saatti. Daha önce plüto’un kadrinde görülen deðiþmeye dayanýlarak hesaplanan dönme süresi de tam bu kadar bulunmuþtu. Bu durum iki cismin birlikte hareket ettiklerini göstermektedir. plüto’un bir yarým küresinden bakýldýðýnda Charon’un gökyüzünde hareketsiz bir biçimde asýlý kaldýðý görülecektir. Diðer yarým küreden ise Charon’u görmek mümkün olmayacaktýr. Tüm bu gariplikler yetmezmiþ gibi bir de plüto’un dönme ekseninin 122* eðik olduðu saptanmýþtýr ki bu haliyle plüto diðer gezegenler arasýnda en çok Uranüs’e benzemektedir.

Doða genellikle huysuzdur, ama 1980’li yýllarýn ortalarýnda ve sonlarýnda nazik olduðu bile söylenebilirdi. plüto ve Charon’un yörüngelerinin eðimleri öyle denk gelmiþti ki yýllar boyunca ikili örtülmeler yaþandý. Bir plüto Charon’un önüne geçip onu saklýyor; bir Charon plüto’un önüne geçip, Ay’ýn halkalý tutulmalar sýrasýnda Güneþ’in ýþýðý kesmesi gibi, gezegenin ýþýðýný kesiyordu. Bu durumda gözlemcilere, ellerine bi daha en az yüz yýl sonra geçebilecek bir fýrsat veriyordu. Charon’un arkada kaldýðý örtülmeler sýrasýnda plüto’un tayfý, görülebiliyordu. Böylece plüto’unki önceden bilindiðinden Charon’un tayfý da belirlenebiliyordu. Ayrýca bu ikilinin hareketlerinin incelenmesiyle yoðunluklarý da kesine yakýn bir biçimde belirlenebilmiþti. plüto’un yoðunluðu Ay’ýnkinin yüzde 18’i kadardýr.

Bütün bunlar, bugün plüto-Charon çifti hakkýnda birkaç yýl öncesine göre çok þey bildiðimizi gösteriyor. 1980 yýlýnda yani plüto’un keþfediliþinin üzerinden tam yarým asýr geçmiþken New Mexico’nun Las Cruces kentinde, Clyde Tombaugh’un þeref konuðu olarak katýldýðý bir konferans düzenlenmiþti. O zamanlar elimizdeki tüm bilginin gözden geçirilmesi sadece bir gün almýþtý; üstelik Charon’un baðýmsýz bir cisim olduðundan bile emin deðildik.

Bu iki dünya birbirine benzemiyordu. plüto daha dikkate deðerdi. Yoðunluðu suyunkinin iki katýndan biraz daha fazlaydý; yani Satürn ile Uranüs’ün buzlu uydularýndan daha az buz ve daha çok kaya içeriyordu. plüto’un yüzeyi metan buzuyla ve biraz da nitrojen buzundan oluþuyor gibi duruyordu. plüto’un büyük bir olasýlýkla esas olarak nitrojenden ve biraz da karbon monoksitten oluþan kalýn ama ayný zamanda seyrek bir atmosferi vardýr. Charon’un ise atmosferi yoktur; yani en azýndan bizim bugünün þartlarýyla saptamayý baþarabildiðimiz bir atmosferi yoktur.

Ancak ölçüldüðü sýrada seyrek ama kalýn olan atmosfer bir plüto yýlý boyunca hep ayný þekilde kalmýyor olabilir. Þu anda gezegenin Güneþ’ten uzaklýðý artýyor ve sýcaklýk düþüyor. Önümüzdeki yüzyýl plüto o kadar soðuk olacak ki atmosfer yüzey üzerinde donacak. Bu durum, gezegenin 2113 yýlýnda ulaþacaðý günöte noktasýndan dolaþýp tekrar içeri doðru geliþine kadar sürecek. Atmosferin bileþenlerini ayrýntýlý bir biçimde bilmediðimiz için tam olarak ne zaman donacaðýndan emin deðiliz; ancak donmama olasýlýðý yok gibi görünüyor. Burada Chiron (Satürn’le Uranüs’ün yörüngeleri arasýnda hareket eden bir asteroit) ile bir benzerlik kurabiliriz. 1995 yýlýnda günberi noktasýnda olan Chiron’un atmosferi 1988 yýlý itibarýyle oluþmaya baþlamýþtýr.

Elimizde plüto’un yüzey oluþumlarý konusunda da bir ipucu var. Charon plüto’un önünden geçerken görünen parlaklýk deðiþiklikleri sayesinde, kutup takkesinin parlak olduðunu ve ekvatoru boyunca koyu renkli bir kuþak uzandýðýný belirleyebildik.

Artýk bugün plüto’un Lowell’ýn aradýðý X Gezegeni olmadýðý konusunda en ufak bir þüphe bile yok. Hatta plüto’un bir gezegen olarak nitelemek bile yanlýþ olur. Peki ya o zaman ona ne diyebiliriz?

Bu konuda ileri sürülen ilk görüþlerden biri R.A. Lyttleton’a aitti. Lyttleton, onu eskiden Neptün’ün uydusu olduðunu ve bir gün bir þekilde yoldan çýkýp kendi baðýmsýz hayatýna geçtiðini öne sürmüþtü. Aslýnda son derece mantýklý gibi görünen bu kuram, Charon’un varlýðý yüzünden saf dýþý kalýyor; çünkü ikisi de Neptün’ün etrfýnda dönüyor olsalardý, þu anda olduklarý gibi kenetlenmiþ bir biçimde hareket ediyor olamazlardý. Ayrýca uydunun uydusu olmasý son derece mantýksýz gibi görünüyor. Bu arada plüto’dan büyük ve yoðun olan Triton’un durumu da açýklayýcý olabilir. Triton’un yörüngesi de plüto’unki gibi dýþ merkezlidir. Bu iki cisim ayný tip olduðunu ve Triton’un Neptün tarafýndan yakalandýðý ama plüto’un özgür kaldýðýný kabul edebiliriz. Ikisinin de nitrojenden oluþan seyrek birer atmosferi olduðunu da gözden kaçýrmayýn.

Bir baþka görüþ de plüto ve Charon’un bir asteroit çifti olduðu yönündedir. Þu anda elimizde kesin bir kanýt yok ama ana asteroit kuþaðýnda bile çift gibi duran bazý cisimlere rastlanmýþtýr. Ancak bu sefer de plüto yüzünden sorun çýkýyor; çünkü plüto gezegenlerle karþýlaþtýrýldýðýnda küçük sayýlsa da, bir asteroit olmak için çok büyüktür. Charon’un çapý bile, asteroit sürüsünün en büyüðü olan Ceres’inkinden bile büyüktür.

Belki de plüto’u bir gezegenimsi, yani gezegenlerin oluþtuðu bulutsudan kalmýþ bir parça, olarak tanýmlamak daha doðru olur. Bu durumda Triton, Charon ve Chiron veya Pholus, 1992 QB1 ve 1993 FW gibi aykýrý asteroitler de gezegenimsi olabilirler.

Plüto, amatörlerin kullandýðý iyi teleskoplarýn menzili içindedir. Ancak iþe yarayabilecek sadece iki araþtýrma vardýr. Birincisi, deðiþen-yýldýz gözlemcilerinin kullandýðý yöntemlerle yapýlacak nadir ölçümleridir. Deðiþiklikler gözle görülmeyecek kadar küçük olacaktýr, dolayýsýyla bu iþ için bir fotometre edinilmesi þarttýr. Ikincisi ise, örtülmeleri gözlemlemektir. Bu konuda amatörler gerçekten de yararlý olabilirler; çünkü herhangi bir profesyonele göre çok daha rahat hareket etme imkânýna sahip olduklarý için malzemelerini Dünya üzerinde gözleme uygun yerlere taþýyabilirler. Ancak örtülmeler o kadar nadir yaþanýr ki, kiþinin böyle bir fýrsatý hayatý boyunca sadece bir kere eline geçirmesi mümkün olabilir.

Plüto’un durumu uzunca bir süre belirsizliðini koruduktan sonra, 24 Aðustos 2006 tarihinde Prag'da düzenlenen Uluslararasý Astrononi Birliði'bin kararý ile Pluto gezegen statüsünden çýkarýldý. Plüton artýk cüce gezegen olarak tanýmlanýyor. Cüce gezegenin Günes çevresinde bir yörüngede dolanan, b) kendi kütle çekimi altýnda yuvarlaklasacak kadar kütleye sahip olan, c)yörüngesinin yakýn komsulugunu temizlememis olan ve d) kendisi bir uydu olmayan bir gök cismi olduðunu hemen hatýrlatalým. Artýk gezegen olarak tanýmlamasakta Pluto'nun yine de görülmeye deðer olduðundan hiç kuþkum yok.

 

Plüto Hakkýnda Daha Fazla Bilgi Almak Ýçin Linkler

• more Pluto/Charon images
• Pluto in color
• Keck AO image
• Suburu images
• Excellent Pluto page from the University of Colorado
• from ASU
• from LANL
• from JPL
• from StarDate
• from RGO
• the debate about Pluto's status from the IAU
• Pluto, the Ninth Planet from Mark Buie (Mr. Pluto)
• Planet X, a song about Pluto by Christine Lavin
• Is Pluto a planet? Yes!

 

 

alýntý...

Yorum (2) Yorum yaz! Kalýcý Baðlantý

---

Neptün hakkýnda geniþ kapsamda bilgi...

Eklenme Tarihi: Pazar, Aralýk 24, 2006
Kategori: Gezegenler Astronomi Uzay

NEPTÜN

Güneþe uzaklýðý: 4455.3 4494 4532.5 Mio km
Yörüngesel dýþmerkezlilik: 0.009
Yörüngesel eðiklik: 1.8 0
Eksensel eðiklik: 28.8 0
Çap: 50.538 km
Kurtulma hýzý: 24.1 km/sn
Kütle: 17.2 (Yer = 1)
Hacim: 57 (Yer = 1)
Yoðunluk: 2.1 (su =1)
En yüksek kadir: 7.7
Dolaným süresi: 164.8 yýl
Eksensel dönme: 16 s 7 dk
Kavuþum dönemi: 367.5 gün

Uydularý: 8 adet
Naiad, Thalassa, Despina, Galatea, Larissa, Proteus, Triton, Nereid

 

Gözlem koþullarý:Yaklaþýk 8 kadir parlaklýðý ile Neptün oldukça sönüktür. Gök yüzünde çok yavaþ ilerler. 90'lý yýllar boyunca Yay ve Oðlak takýmyýldýzlarýnda olacaktýr. Çýplak gözle gök yüzünde ayýrt edilemez ama belki dürbünle görülebilir. Küçük teleskop ile küçük yeþilimsi bir yuvarlak olarak görülür. Uydusu Triton 20 cm'lik teleskoplar ile ancak çok iyi koþullar altýnda görülebilir.

Güneþ sisteminin derinliklerinde,Uranüs’ün 1,6 milyar kilometre ötesinde dev gezegenlerin sonuncusu olan Neptün bulunur. Neptünlü gökbilimciler -tabii eðer varlarsa- Dünya hakkýnda hiçbir þey bilmiyor olmalýlar. Ama çok gariptirki Dünyalý gökbilimciler daha onu gözlemlememiþken bile varlýðýndan haberdarlardý.

 

 

Onlar bu imkâný, Herschel 1781’de onu tanýmlamadan önce de birçok kez görüldüðü kaydedilen Uranüs vermiþti. Flamsteed’in ilk Uranüs kaydý 1690 gibi eski bir tarihtir. Bu gezegen neredeyse yüz yýl boyunca gözlemlendiði anlamýna geliyordu ki bu süre bir Uranüs yýlýndan uzundu. Dolayýsýyla Uranüs için kesin sayýlabilecek bir yörünge çizilebir demekti. Ama maalesef önceki gözlemler ile 1781’den sonra yapýlanlar birbirlerini tutmuyordu. Bir yerlerde yanlýþ olan birþey vardý. Daha sonra Fransýz matematikçi Alexis Bouvard, eski gözlemleri tamamen gözardý ederek, yani sadece, Uranüs’ün bir gezegen olduðu tespit edildikten sonra yapýlan ölçümleri kullanarak yeni bir yörünge çizdi.

Ancak bu bile iþe yaramadý. Uranüs bir türlü beklenildiði gibi davranmýyor ve sürekli olarak öngörülen yörüngesinin dýþýna çýkýyordu. Üstelik 1822 yýlýna kadar hýzlý hareket ediyor gibi görünmüþken 1822’den sonra yavaþlamýþtý. Bu durumda, daha önce hesaba katýlmýþ yeni bir etkenin varlýðý kaçýnýlmazdý.

1834 yýlýnda, Papaz T.J. Hussey çok ilginç bir fikir öne sürmüþtür. Bilmediðimiz bir gezegen Uranüs’ü etkiliyor olamaz mý? Bu gezegenin hareketindeki düzensizliði açýklayabilirdi. Izleri takip ederek suçluyu bulabilirdik.

Hussey, 1835 yýlýnda Greenwich’e Kraliyet Gök Bilimcisi olan George Airy’ye bir mektup yazacak kadar ileri gitmiþti. Onunla pek ilgilenmeyen Airy, cevabýnda kuram için, Uranüs üzerindeki herhangi bir dýþsal etkiyi açýklayabilme açýsýndan en ufak bir ümit vaadetmiyor demiþti. Terslendiðini anlayan Hussey ise bu konuyla ilgilenmekten vazgeçmiþti. Bundan sonraki ilk adým 1837 yýlýnda Alexis Bouvard’ýn yeðeni Eugéne Bouvard’dan gelmiþti. Airy ile mektuplaþan Bouvard, ona görünmeyen bir cismin sorumlu olabileceðini yazdýðýnda, ondan, böyle birþey olsa bile o cismin tespit etmek imkânsýz gibi birþeydir diye bir cevap almýþtý. Bu sýrada Uranüs de sorun çýkarmaya devam ediyordu. 1841 yýlýnda genç bir Cambridge öðrencisi olan John Couch Adams tarafýndan tekrar gündeme getirildi. Adams günlüðüne þöyle yazmýþtý:

“Bu hafta baþýnda bir karar verdim, mezun olur olmaz, bugüne kadar üzerinde pek durulmamýþ bir konu olan, Uranüs’ün hareketindeki düzensizlikleri araþtýracaðým; bu duruma ondan daha uzak henüz keþfedilmemiþ bir gezegen yol açýyor olabilir mi olamaz mý; belki bu gezegenin yörüngesi veya keþfini mümkün kýlacak benzeri bir özelliði tespit edilebilir.”

1843’te mezun oldu, hem de büyük bir baþarýyla. Ve o andan itibaren Uranüs’ün harektleri üzerinde çalýþmaya baþladý. Ayný yýlýn Ekim ayýna gelindiðinde araþtýrmasýnýn büyük bir bölümünü tamamlamýþtý. 1845 yýlýnýn ortalarýnda ise yeni gezegenin konumunu yaklaþýk olarak belirlemiþti. Artýk tek yapmasý gereken bir teleskop alýp onu aramaktý.

Adams, gözlem konusunda pek tecrübeli deðildi ve kendine yardýmcý olacak birini bulmaya çalýþtý. Cambridge Üniversitesi’nde gök bilimi profesörü olan James Challais ile zaten görüþüyordu. Bir de Airy’ye mektup yazdý. Böylece yýllar süren ve hiç de hoþ olmayan bir dizi talihsizliðin baþlamasýna neden oldu. Airy, genç ve tanýnmýþ bir matematikçiye güvenmediði için olsa gerek, Adams ile hiç ilgilenmedi. Adams, iki kere onu görmeye gitti. Ancak birincisinde Airy seyahatteydi; ikincisindeyse uþak Adams’a, Kraliyet Gök Bilimcisi’nin akþam yemeðini yemekte olduðunu ve rahatsýz edilemeyeceðini söyledi. Adams, daha fazla uðraþmadý ve ona varsayýmsal gezegenin uzaklýðýný gök bilimi ölçütleriyle 38,4 olarak belirttiði, (ki bu Bode Yasasý’na da uygundu) bir mektup býraktý.

Airy ona Kasým ayýnda bir cevap yazdý; ancak mektubunda Adams’ýn gereksiz bulduðu bir soru sormuþ olduðundan yine bir sonuç alýnamadý. Airy, hiç kuþkusuz büyük bir gökbilimciydi; ancak düzen ve yöntem takýntýsý vardý. Ayrýca bir karar verdiðinde fikrini deðiþtirmek neredeyse imkânsýz gibi bir þeydi. O sýrada Kanal’ýn karþý tarafýnda da bazý geliþmeler yaþanýyordu.

Urbain Jean Joseph Le Verrier adlý genç bir Fransýz matematikçi de Uranüs ile ilgileniyordu ve Adams’ýnkine benzer bir çalýþma yapmýþtý. Tabii ki o sýrada Adams’ýn çalýþmasýndan haberdar deðildi çünkü ortada basýlý herhangi birþey yoktu. Le Verrier olaya daha farklý bir biçimde yaklaþtý ve biri 1845 diðeri ise 1846 yýllarýnda olmak üzere iki rapor bastýrttý. Airy, bu raporlardan ikincisini okuduðunda Le Varrier’in sonuçlarýnýn Adams’ýnkilere neredeyse týpa týpayný olduðunu gördü. Böylece yeni gezegen avýna baþlandý.

Bu durumda Airy’nin, Ingiltere’nin en büyük gözlemevinin müdürü ve Kraliyet Gök Bilimcisi Olarak kiþisel bir araþtýrma yapmasý beklenirdi. Ancak o böyle yapmadý. Greenwich’te buna uygun bir teleskop ve Airy hiçbir koþul altýnda normal iþleyiþi bozacak bir harekette bulunma taraftarý deðildi. Challis’i aradý ve üniversitedeki güçlü Northumberland mercekli teleskobunu kullanarak bir araþtýrma yapmasýný istedi. Challis pek istemeyerek de olsa bunu kabul etti; ancak elinde o bölgeye ait gerektiðince iyi bir yýldýz çizelgesi yoktu. Bu durumda çalýþmasýný çok zaman alan, zor bir yöntemle yürütmesi gerekiyordu.

Le Verrier elde ettiði sonuçlarý Paris Gözlemevi’ne yollamýþ, ama hiçbir sonuç alamamýþtý. Sabýr, Le Verrier’in sahip olduðu meziyetlerden biri deðildi; bir süre sonra raporunu Berlin Gözlemevi’ne, Johann Galle’ye de yolladý ve ondan belirlediði noktaya bakmasýný istedi. Galle bu öneiye sýcak baktý ve genç yardýmcýsý Heinrich d’Arrest ile birlikte çalýþmalara baþladý.

Mükemmel bir teleskobu ve yeni yapýlmýþ bir gök haritasý olduðu için çok þanslýydý; üstelik Le Verrier’in çalýþmasýna olan güveni de sonsuzdu. Sonuçta gezegen, gözlem yapýlan ilk gece tespit edildi. Küçüktü ama yuvarlak yüzeyi kolayca farkedilebiliyordu. Ayrýca birkaç saat içinde hatýrý sayýlýr bir yol katetmiþti.

Berlin Gözlemevi’nin müdürü Johann Encke, bu keþfi duyurmak için zaman kaybetmedi. 28 Eylül 1846'da Le Verrier’e yazdýðý mektupta: “Bayým, izin verin de sizi gökbilimini zenginleþtiren bu parlak keþfimizden dolayý en içten dileklerimle kutlayayým. Adýnýz, evrensel genelçekimin geçerliliðinin en ikna edici kanýtýyla birlikte sonsuza kadar anýlacak. Sanýrým bu birkaç kelimeyle bir bilim adamýnýn duymak için beklediði sözleri özetlemiþ oluyorum. Birþey eklemeye çalýþmam lüzumsuz olacak.”

Bu arada artýk avda yalnýz olmadýðýnýn farkýnda olmayan Challis de Cambridge’de araþtýrmalarýný sürdürüyordu. Le Verrier’in zaferini duyduðunda, yaptýðý gözlemleri inceledi ve gezegeni, gözleme baþladýðý ilk dört gün içinde iki kez kaydetmiþ olduðunu gördü. Notlarýný karþýlaþtýrdý; sonuçta keþfi kendisinin yapmamýþ olduðunu kabullenmesi biraz zor oldu!

Adams’ýn Le Varrier ile ayný sonucu bulmuþ ve hesaplarýný ondan çok önce bitirmiþ olduðunu öðrenen Fransýzlar bu duruma çok sinirlendi. Ingilizler keþif þerefini çalýþýyorlarmýþ gibi bir hava yaratýlmýþtý. Sonuçta neredeyse uluslararasý bir skandal yaþanýyordu. Neyse ki ne Adams ne de Le Varrier böyle þeylerle ilgilenmiyorlardý; ilk karþýlaþtýklarý an aralarýnda bir dostluk doðdu. Üstelik Adams, Fransýzca bilmiyordu; Le Varrier de Ingilizce’ye en az onun Fransýzca’ya olduðu kadar yabancýydý. Kýsa süren bir tartýþmadan sonra yeni gezegene Roma Deniz Tanrýsý Neptün’ün adý verildi.

Neptün keþfedilir keþfedilmez, Uranüs’ün yörüngesi tekrar hesaplandý. Bu sefer eski gözlemler yerine oturdu. 1882 yýlýnda karþý-konumda olan Neptün, bu tarihten önce Uranüs üzerinde hýzlandýrýcý bir etki yaratmýþtý. 1882’den sonra bu durum tersine döndü. Ondokuzuncu yüzyýlýn ilk yýllarýnda Neptün ve Uranüs Güneþ’in farklý taraflarýnda olduklarý için, Neptün’ün Uranüs üzerinde tedirgin edici etkisi belirsizdi. Böylece Neptün’ün keþfi gecikmiþ oldu. Gezegenin dolaným süresi 164,8 yýldýr. Ayrýca daha önce de bahsettiðimiz gibi Neptün Bode Yasasý’na uymaktadýr.

Bu konuyla ilgili ilginiç bir durum daha vardýr. Galileo, 1610 yýlýnýn Ocak ayýnda, Jüpiter’in dört büyük uydusunu gözlemlerken yaptýðý çizimlerde, komþu yýldýzlarý da göstermiþtir. Bu yýldýzlardan birinin Neptün olduðu konusunda hiçbir þüphe yoktur. Hatta Galileo onun yer deðiþtirdiðini bile belirtimiþtir; ancak yeni bir cismi farkedemediði için suçlamaya hiç hakkýmýz yok sanýrým.

Neptün, büyüklük olarak yaklaþýk Uranüs kadardýr. Aslýnda ondan azýcýk daha küçüktür; ama hem daha yoðun hem de daha aðýrdýr. Mavi yuvarlaðý üzerinde Dünya’daki teleskoplarý kullanarak birþey görebilmek mümkün deðildir. Ancak kýsa dalgaboyu kullanarak çekilen bazý fotoðraflarda birkaç leke farkedilebiliyor.

Neptün bulunduktan hemen sonra, Avrupa’daki en iyi teleskoplardan birine sahip olan ünlü Ingiliz amatör gözlemci William Lassell onu gözlemlemeye baþladý. Lassell, soluk bir halka gördüðünü iddia etti ama sonradan bir göz yanýlmasý olduðu ortaya çýktý. Gerçek halka sistemi, 1989’da Voyager 2 tarafýndan keþfedilene kadar bilinmiyordu. Ancak Lassell büyük uydu Triton’u doðru görmüþtü. Dairesel bir yörüngesi olan Triton, en büyük uydularda az rastlanýr biçimde ters yönde dönüyordu. Voyager öncesi bilinen ikinci uydu olan Nereid’in keþfi, ancak 1949 yýlýnda mümkün oldu. Onu çalýþmalarýný Teksas’taki McDonald Gözlemevi’nde sürdüren G.P. Kuiper bulmuþtu. Nereid küçük bir uyduydu ve oldukça dýþmerkezli olan yörüngesi bir uydununkinden çok, bir kuryuklu yýldýzýnkine benziyordu. Neptün ile arasýndaki mesafe 1.345.000 kilometreden 9.000.000 kilometreye kadar deðiþiyordu. Gezegen etrafýndaki bir tam dolanýmýný 360 günde tamamlýyordu.

Bunlardan baþka daha birçok þey daha biliniyordu. Neptün’ün ekseni, Uranüs’ünki gibi aþýrý eðik deðildi. Eksenel eðikliði Dünya’nýnkinden sadece 5 derece daha fazlaydý. Dönüþ süresini bulmak zordu, çünkü gezegen üzerinde görünür bir ayrýntý yoktu. Bu süre, ancak Voyager’ýn geçiþinden sonra kesin olarak belirlenebildi ve 16 saat 7 dakika olarak hesaplandý. Uranüs ve Neptün ikiz gibi görünüyorlardý ama tek yumurta kizi sayýlamazlardý. Neptün, Uranüs’ten farklý olarak güçlü bir iç ýsý kaynaðýna sahipti. Dolayýsýyla daha aktif ve hareketli bir dünya olduðu tahmin ediliyordu, daha sonra öyle olduðu da kanýtlandý.

25 Aðustos 1989’da Voyager 2, Neptün’ün karanlýkta kalan kutbu üzerinde, bulutlarýn üst kýsýmlarýnýn 5000 kilometre kadar yukarýsýndan geçti. Bu, öbür devlerle yapýlan buluþmalarla karþýlaþtýrýldýðýnda gerçekleþen en yakýn buluþmadýr. Uzay aracý görevini kusursuz bir biçimde yerine getirdi. Üstelik oniki yýldan beri yoldaydý ve 6,5 milyar kilometreye yakýn bir mesafe katetmiþti. Gönderdiði fotoðraflar ise en az 1979’da Jüpiter’den gönderdikleri kadar kaliteliydi.

Gezegen üzerinde görülen en büyük oluþum, bugün Büyük Kara Benek olarak adlandýrýlan iri oval bir þekildi. Neptün üzerinde yer alan bu þeklin büyüklüðü, Büyük Kýzýl Benek’in Jüpiter’e oranýyla aynýydý. Bu iki leke enlemsel olarak da benzerlik gösteriyorlardý. Yakýnýndaki bulutlara göre batýya doðru hareket eden leke, ters saat yönünde dönüyordu. Üzerinde, metan kristallerinden oluþan ve metan sirriuslarý olarak bilinen seyrek bulutlar yer alýyordu. Güneyinde ise dönme süresi çok daha kýsa olan küçük ve deðiþken bir þekil vardý; bu þekil bugün Scooter adýyla anýlýr. Daha da güneye indiðimizde ikinci bir kara leke (D2) ile karþýlaþýyoruz. D2, beþ Dünya gününde bir, Büyük Kara Leke’ye tur bindiriyor. Neptün’ün rüzgârlý bir dünuya olduðu çok açýktýr; rüzgârýn hýzýnýn saatte 1100 kilometreye kadar çýktýðý olur. Diðer dev gezegenlerde olduðu gibi, dönme süresinin en kýsa olduðu yer ekvator, en uzun olduðu yer ise kutuplardýr. Sýcaklýk aþaðý yukarý Uranüs’ünki kadardýr; Güneþ’e çok daha uzak oluþunun yarattýðý fark, iç ýsý kaynaðý sayesinde kapatýlýr.

Üst atmosferi, yüzde 85 hidrojen, yüzde 13 helyum, yüzde 1-2 arasý metan oluþturur. Çeþitli bulut katmanlarýna rastlanýr. Bunlardan en sýk görüleni büyük bir olasýlýkla hidrojen sülfitten oluþmaktadýr. Daha yukarýda ise onlardan ayrý ve alttaki bulutlarýn üzerine ýþýðý süzerek ileten bulutlar vardýr. Tabii düzenli olarak yaþanan bir takým süreçler de vardýr. Söz gelimi, üst atmosferdeki metan Güneþ’ten gelen kýsadalga ýþýnýmlarla daðýlýr ve hidrokarbon halini alýr; bunlar aþaðý doðru inmeye baþlar, o zaman da önce buharlaþýr sonra da yoðunlaþýrlar. Alttaki daha sýcak atmosfere ulaþan hidrokarbon buz parçacýklarý, tekrar metan halini alýrlar. Oluþan metan bulutlara üst atmosfere doðru yükselmeye baþlar ve böylece herþey en baþtan baþlamýþ olur.

Neptün’ün iç yapýsý büyük bir olasýlýkla Uranüs’ünkine benzemektedir. Demir silkatlý bir çekirdeði olabilir. Kürenin kendisinin de esas olarak buzlardan, özellikle de su buzundan oluþtuðu tahmin edilmektedir. Çekirdeðin kesin bir þekilde ayrý olup olmadýðý ise bilinmemektedir; ancak bariz bir sýnýrý olduðundan çok, aþamalý olarak karýþtýðý düþünülmektedir. Sonuçta bilinen birþey var ki o da Neptün’ün etrafa, Güneþ’ten aldýðý enerjininm 2,8 katý daha çok enerji yayýyor olduðudur. Bu da sýcaklýðýn niçin Uranüs’ünkinden daha düþük olmadýðýný açýklar.

Gezegen elde herhangi bir kanýt olmadýðý halde beklenileni doðrular biçimde radyo dalgalarý yaymaktadýr. Aslýnda gerçek sürprizi, manyetik alanýn, neredeyse Uranüs’ünki kadar eðik oluþu yaratmýþtýr. Dönme ekseni ile manyetik eksen arasýndaki açý 47 derecedir; ve yine Uranüs’te olduðu gibi manyetik eksen gezegenin merkezinden geçmektedir. Uranüs’ün manyetik ekseninin bu garip duruþuna, dönme ekseninin aþýrý eðik oluþunun yol açtýðý zannediliyordu, ancak sonradan bir ilgisi olmadýðý anlaþýldý. Bu konu hâlâ esrarýný korumaktadýr.

Voyager öncesinde, Neptün’ün önlerinden geçtiði yýldýzlarýn gözlem- lenmesi sonucunda, gezegenin tam olmayan halkalara, baþka bir deðiþle halka yaylarýna, sahip olabileceði sonucuna varýlmýþtý. Ancak Voyager 2 oraya vardýðýnda gezegenin Uranüs’ünkilerden bile daha net, beþ tam halkasý olduðu görüldü. Çok düzgün deðillerdi; ana halkanýn içinde daha parlak olan bazý bölgeler vardý. Halka sistemini oluþturan bütün parçalar biraraya getirilecek olsa ortaya 5 km çaplý bir uydu ancak çýkardý.

Yeni küçük uydular bulunacaðý umuluyordu; öyle de oldu. Voyager altý uydu tespit etmiþti: Naid, Thalassa, Despina, Galetea, Larissa ve Proteus. En büyükleri olan Proteus’un çapý 415 km kadardý. Aslýnda Nereid’den daha büyüktü ama Neptün’e çok yakýn olduðundan Dünya’dan görülmesi imkânsýzdý.Voyager, onun bir fotoðrafýný çekmiþti; fotoðrafta Proteus’un engebeli ve kraterli bir yüzeye sahip olduðu görülebiliyordu. Galatea, halkalarýndan birine çok yakýn bir konumda hareket ediyordu yani büyük bir olasýlýkla bir çobandý. Ancak dikkatle yürütülen aramalara raðmen, baþka bir halka çobaný bulunamamýþtý. Yeni bulunan uydularýn hepsi de gezegene hem Trito’dan hem de Nereid’den daha yakýndý.

Voyager 2, Neptün’ün kuzey kutbu üzerinden geçtikten beþ saat sonra, artýk gerçekten de son hedefi olan Triton’a ulaþtý. Triton oldukça etkileyici bir dünyaya benziyordu. Olduðu zannedilenden daha küçüktü; çapý topu topu 2705 kilometreydi; yani bizim Ay’ýmýzdan bile daha ufaktý. Yüzeyinin bulutlar yüzünden görülemeyeceði düþünülmüþtü; ancak bu da doðru çýkmadý. Triton’un atmosferi o kadar inceydi ki, görüþü ancak hafif bir sis kadar etkileyebiliyordu. Yüzeyi, Satürn ile Uranüs’ün orta boylu veya küçük uydularýnkilerle karþýlaþtýrýldýðýnda, daha fazla kaya ve daha az buzdan oluþuyordu. Ayrýca yüzey sýcaklýðý da oldukça düþüktü. -236*C (-400*F) olan sýcaklýðýyla Triton, insan yapýmý bir sondanýn o güne kadar ziyaret ettiði en soðuk dünyaydý.

Triton’un yüzeyi bir buz tabakasýyla kaplý gibi görünüyordu. Bu tabakanýn altta su buzu, üstte de onu örten nitrojen ve metan buzlarýndan oluþtuðu zannediliyordu. Su buzu spektroskop kullanýlarak saptanmýþtý. Ama olmasý gerektiði düþünülüyordu; çünkü nitrojen ve metan buzlarý yüzey þekillerini uzun süre muhafaza edebilecek kadar güçlü deðillerdir ve genellikle hareket etme eðiliminde olurlar. Aslýnda Triton üzerinde fazla yüzey þekli de bulunmuyordu; söz gelimi hiç dað yoktu, dolayýsýyla uydu üzerindeki en alçak bölge ile en yüksek bölge arasýndaki fark 70-80 metreyi geçmiyor olmalýydý.

Güneþ ýþýðý güney kutbu, nitrojen karý ve buzu nedeniyle pembe görünüyordu. Renk oldukça çarpýcýydý; ayrýca orda burda ilk baþta neden olduklarý açýklanamayan bazý ilginç lekeler de vardý. Normal kraterlerin sayýsý son derece azdý, ancak büyük bir olasýlýkla artýk donmuþ olan amonyak su karýþýmý bir sývýnýn akmasýyla açýlmýþ geniþ izler vardý. Pembe kutup takkesinin kenarýnda, ince metan buzu kristalleri yüzünden o renk görünen mavimsi bir bölge göze çarpýyordu. Ekvatora doðru indiðimizde, uzun çatlaklarý ve yumuþak engebeleriyle kavun kabuðuna benzetildiði için Kantalup Arazisi olarak adlandýrýlan bölgeyi görürüz. Diðer yerlerde ise çukurlara ve bazýlarýnýn gutta dediði, mantara benzeyen garip þekillere rastlarýz. Ayrýca bir de muhtemelen su buzundan oluþmuþ ortalarý düz, basýk, donmuþ göller vardýr.

Pembe kutup takkesini de içine alan bölge yani Uhlanga Regio’da koyu renkli lekeler göze çarpar. Donmuþ yüzeyin altýnda sývý nitrojenden oluþan bir katman varmýþ gibi durmaktadýr. Bu nitrojen bir gün herhangi bir nedenle kabuðun üzerine çýkacak olursa, basýnç nedeniyle artýk sývý olarak kalamayacaðý noktaya geldiðinde patlayacak, nitrojen buzu ve buharýndan oluþan bir saðnaða neden olacaktýr. Sonuçta fýþkýran parçacýklar ince atmosferi aþýp etrafa daðýlacaktýr. Bu durumda lekelerin gayzer olduðu söylenebilirdi yani Triton aktif bir dünyaydý ki böyle birþey kesinlikle beklenmiyordu. Bir baþka açýklama da yüzeydeki toz parçacýklarýnýn güneþ ýþýðýný tutarak sýcaklýðý nitrojenin kaynama noktasýnýn üstüne çýkardýðý yönündeydi. Ancak her iki açýklama da gayzer fikrini geçerli hale getiriyordu. Fýþkýran parçacýklar 8 kilometre yükseðe çýkabilir ve rüzgârla 150 kilometre kadar taþýnabilirdi. Triton’un atmosferi nitrojen ve metan gazlarýnýn bir karýþýmýndan oluþuyordu. Uydunun yüzeyindeki basýncýn sadece 1/70.000’i kadardý.

Elimizdeki verileri deðerlendirdiðimizde Triton’un oldum olasý Neptün’ün uydusu olmadýðý, bir zamanlar baðýmsýz bir cisim olduðu sonucuna varabiliriz. Uydu, Neptün tarafýndan yakalandýðýnda, büyük bir olasýlýkla eliptik bir yörüngeye sahipti; ancak sonrasýnda geçen bir milyar yýllýk süre yörüngeyi dairesel bir þekil almasý için zorlamýþ olmalýydý. Bu süre boyunca uydunun içi çalkalanýp ýsýnmýþ iç kýsýmlarý oluþturan madde yüzeye çýkmýþtý; sonuçta da orada donup kalmýþtý. Pembe karý ve nitrojen gayzerleriyle Triton, Güneþ sistemindeki dünyalarýn hiçbirine benzemez.

Yakýn gelecekte yapmayý istediðimiz þeylerden biri de Triton’u bir kez daha görebilmek olsa gerek. Triton mevsimleri son derece uzun ve karmaþýktýr; Bu mevsimler boyunca buz daðýlýmýnda önemli deðiþiklikler meydana gelir. Nitrojen buzu týpký bir buzul gibi yüzebilir; hatta bir kutuptan diðerine kadar gitmeleri bile mümkündür. Ne yazýk ki bugün için, Güneþ sisteminin dýþ kesimlerine yeni sondalar göndermek söz konusu deðildir. Bu da orayla ilgili yeni þeyler öðrenmek için daha çok bekleyeceðimiz anlamýna gelmektedir. Üstelik yörüngesi oldukça dýþ merkezli olan Nereid, Voyager 2’nin geçiþi sýrasýnda görüntüleme açýsýndan uygun olmayan bir konumdaydý; dolayýsýyla onun hakkýnda çok az þey biliyoruz.

Neptün’den bakýldýðýnda güneþ ýþýðý en az 700 dolunay kadar güçlü bir þekilde görünecektir. Baþka bir deyiþle, bir metre uzakta yanan normal bir mum alevinden sekiz kat fazla biçimde. Neptün’den bakýldýðýnda güneþ ile Venüs arasýndaki uzaným 11/2 derece. Dünya 2 derece, Mars 3 derece, Jüpiter ise 10 derece olacaktýr. Satürn, uygun konumda olduðundan çýplak gözle görülebilecektir. Bu arada Satürn’ün Neptün’e bize olduðundan daha uzak olduðunu aklýnýzdan çýkarmayýn. Ancak Uranüs bile uzun süreler boyunca gözden uzak olacaktýr. Dolayýsýyla Neptün’lü gök bilimciler var olsalardý diðer gezegenler hakkýnda çok az bilgi sahibi olacaklardý.

Neptün bizi ana Güneþ sisteminin sýnýrýna getirir. Tabii plüto da var ama Neptün’e uzun süre boyunca gezegen ailesinin en dýþtaki üyesi olarak bakýlmýþtý.

 

 

Neptün Hakkýnda Daha Fazla Bilgi Almak Ýçin Linkler

• more Neptune images
• from ASU
• from LANL
• from StarDate
• from JPL
• from RPIF
• from RGO
• from NSSDC
• from NASA Spacelink
• Neptune's Ring System
• Voyager Neptune Science Summary from JPL
• Neptunian System Nomenclature Tables
• more on the 2002 moonsx
• data on the moons discovered in 2002

 

alýntýdýr..

Yorum (0) Yorum yaz! Kalýcý Baðlantý

---

« Önceki - Sonraki »